Ngày 31/7/2025, Bộ Công an chính thức phát động chiến dịch TinAI? với thông điệp cốt lõi: “Kiểm trước tin sau.” Đây là tín hiệu rõ ràng từ cấp nhà nước: tin giả do AI (trí tuệ nhân tạo) tạo ra hay khuếch đại đã vượt qua ranh giới bài toán kỹ thuật và trở thành mối lo về ổn định xã hội. Câu hỏi đặt ra không phải là chiến dịch có cần thiết không, mà là liệu cách tiếp cận này có theo kịp tốc độ của vấn đề.
Chiến dịch TinAI? là gì?
TinAI? là sáng kiến toàn quốc do Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) tổ chức. Mục tiêu: xây dựng “phản xạ kiểm chứng” trong toàn xã hội, để mỗi cá nhân, tổ chức và cơ quan truyền thông hình thành thói quen xác minh thông tin trước khi tin tưởng hoặc chia sẻ.
Song song với lễ phát động, ban tổ chức ra mắt bản tin kiểm chứng hằng ngày mang tên “Thật-Giả, kiểm chứng”, phối hợp sản xuất với Ban Thời sự VTV. Theo VietnamPlus ngày 31/7/2025, bản tin phát sóng mỗi ngày lúc 19:55 trên VTV, phân tích các vụ tin giả nổi bật, chỉ rõ từng thủ đoạn tạo dựng và phát tán nội dung sai lệch, đồng thời hướng dẫn kỹ năng kiểm chứng theo định dạng ngắn gọn và dễ tiếp cận.
Vì sao tin giả do AI bị coi là vấn đề an ninh quốc gia?
Tại lễ phát động ở Hà Nội, Trung tướng Lê Xuân Minh, Cục trưởng Cục An ninh mạng, đặt vấn đề theo hướng vượt ra ngoài phạm vi cá nhân. AI, theo ông, đã khiến việc tạo ảnh, video và giọng nói giả mạo trở nên nhanh hơn và tinh vi hơn nhiều so với trước. Ranh giới giữa thật và giả ngày càng mong manh, ở tốc độ mà không một cơ quan nào có thể xử lý kịp bằng sức người.
Luận điểm trung tâm của ông: không có công nghệ hay tổ chức nào kiểm chứng hết lượng thông tin khổng lồ được tạo ra mỗi ngày. Giải pháp duy nhất có thể nhân rộng là xây dựng xã hội mà ở đó mỗi người tự hình thành thói quen kiểm tra trước khi hành động. Ông phát biểu thẳng: “Dù công nghệ có thay đổi đến đâu thì trách nhiệm đối với thông tin vẫn luôn thuộc về con người.”
Tổng Giám đốc VTV Nguyễn Thanh Lâm tóm gọn bài toán tốc độ bằng câu được dẫn tại sự kiện: “Tin thật chưa kịp xỏ giày, tin giả đã đi được nửa vòng trái đất.” Ông cũng dẫn lời Tổng Bí thư Tô Lâm về cái giá kinh tế của sự thiếu tin tưởng: “Một xã hội thiếu niềm tin thì chi phí trở nên rất đắt đỏ.”
Trung tướng Lê Xuân Minh còn mở rộng định nghĩa an ninh mạng. Bảo vệ hạ tầng số và dữ liệu là chưa đủ. Theo ông, phạm vi bảo vệ phải bao gồm cả an ninh nhận thức (cognitive security, tức khả năng của xã hội lý luận và ra quyết định dựa trên thông tin chính xác) và niềm tin xã hội như một tài sản chung.
TinAI? sẽ hoạt động như thế nào?
Theo ban tổ chức, qua thông tin VietnamPlus đưa ngày 31/7/2025, chiến dịch TinAI? triển khai trên nhiều kênh với nhiều nhóm đối tác:
- Bản tin “Thật-Giả, kiểm chứng” phát sóng hằng ngày lúc 19:55 trên VTV, phân tích trực tiếp các vụ tin giả có thật và chỉ rõ thủ đoạn tạo dựng, phát tán nội dung sai lệch
- Video, infographic và nội dung kiểm chứng phân phối qua báo chí, mạng xã hội và các nền tảng số
- Phối hợp với chính quyền địa phương, cơ sở giáo dục, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng số và mạng lưới nhà sáng tạo nội dung để mở rộng phạm vi ngoài truyền thông quốc gia
- Tọa đàm “Xây dựng phản xạ kiểm chứng trong kỷ nguyên AI” với sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, nhà báo, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng số và các nhà sáng tạo nội dung
Mục tiêu dài hạn của chiến dịch, theo Trung tướng Lê Xuân Minh, là hình thành “mạng lưới đồng hành” rộng khắp với sự tham gia của tất cả các nhóm trên. Đích đến là hệ sinh thái thông tin trong đó nội dung đã được kiểm chứng lan truyền nhanh hơn nội dung bịa đặt. Các đại biểu tại lễ phát động đồng thuận rằng trách nhiệm này không thể chỉ đặt lên vai cơ quan nhà nước hay báo chí. Mỗi người dùng internet, theo họ, cần trở thành “người gác cổng” thông tin qua thói quen kiểm chứng trước khi chia sẻ.
Checklist: Trước khi chia sẻ nội dung do AI tạo ra
Đây là những kỹ năng kiểm chứng cốt lõi mà TinAI? hướng tới biến thành thói quen:
- Kiểm tra nguồn: Nội dung có được gán tên tác giả cụ thể, tài khoản chính thức hoặc cơ quan báo chí đã biết không? Cơ quan đó có thể xác minh độc lập không?
- Tìm tin đối chiếu: Có ít nhất một nguồn đáng tin cậy khác đưa tin độc lập về cùng sự việc này không?
- Xem xét hình ảnh và video: Dùng reverse image search (công cụ tìm nguồn gốc ảnh gốc) để kiểm tra nội dung xuất hiện ở đâu lần đầu và trong ngữ cảnh nào.
- Kiểm tra ngày đăng: Đây có phải tin mới không, hay nội dung cũ được đóng khung lại để trông như tin hiện tại?
- Đọc kỹ hơn tiêu đề: Tiêu đề thường lược bỏ ngữ cảnh. Chi tiết thay đổi toàn bộ ý nghĩa thường nằm vài đoạn bên dưới.
- Chú ý cảm xúc bị kích hoạt: Nội dung được thiết kế để gây tức giận hoặc hoảng sợ trước khi bạn kịp suy nghĩ là loại lan truyền nhanh nhất. Hãy dừng lại đúng với loại này.
- Khi không chắc, đừng chia sẻ: Chọn không khuếch đại nội dung chưa được kiểm chứng cũng là đóng góp thiết thực cho môi trường thông tin lành mạnh hơn.
Góc nhìn Hingewise: TinAI? có ý nghĩa gì với khả năng hiển thị trên AI Search?
Tác động của chiến dịch TinAI? vượt ra ngoài môi trường truyền thông nội địa Việt Nam. Điều thú vị hơn là nó chỉ ra một điểm căng thẳng mà các hệ thống AI search (công cụ tìm kiếm dùng AI để tổng hợp câu trả lời thay vì chỉ liệt kê link) vẫn chưa giải quyết triệt để: làm sao báo hiệu với người dùng, và với chính AI, rằng một nội dung thực sự đáng tin?
Đây là phần ít người để ý. Các khung kiểm chứng có sự bảo trợ của nhà nước như TinAI? có thể, theo thời gian, trở thành chuẩn tham chiếu tin cậy không chính thức mà các hệ thống AI học theo. Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM, tức hệ thống AI tạo câu trả lời văn bản trong các công cụ như ChatGPT hay AI Overviews của Google) ngày càng ưu tiên các nguồn có trách nhiệm biên tập rõ ràng, có tổ chức bảo chứng và có lịch sử thực tế nhất quán. Một chiến dịch quốc gia huấn luyện hàng triệu người dùng đòi hỏi những tín hiệu này sẽ tạo áp lực gián tiếp lên toàn bộ nhà sản xuất nội dung: phải chứng minh độ tin cậy rõ ràng hơn, không chỉ với độc giả người mà còn với các công cụ AI quyết định nội dung nào được đưa lên đầu kết quả.
Hãy hình dung cụ thể. Nếu một người dùng đã được TinAI? “luyện” gặp nội dung của thương hiệu bạn và áp dụng phản xạ kiểm chứng, nội dung đó hoặc đứng vững hoặc không. Các tiêu chí họ dùng, như tên tác giả rõ ràng, nguồn có thể truy vết, thông tin có đối chiếu, gần như trùng khớp với các tiêu chí mà hệ thống trích dẫn AI (logic xếp hạng quyết định trang nào được dẫn nguồn trong câu trả lời AI) dùng để đánh giá độ tin cậy. Xây dựng nội dung cho người đọc và xây dựng để AI trích dẫn đang ngày càng là một bài toán, không phải hai.
Còn một động lực ngầm mà lễ phát động chưa chạm tới: khi nội dung do AI tạo ra tăng về khối lượng, chính các hệ thống AI search cũng phải phân biệt nội dung gốc có bằng chứng với nội dung tái tạo không có nguồn gốc. Các chiến dịch như TinAI? không chỉ đào tạo hành vi người dùng. Chúng gián tiếp đặt lại mức tín hiệu tin cậy tối thiểu mà nội dung số phải đáp ứng. Thương hiệu nào chưa đạt chuẩn đó không chỉ thua trong mắt độc giả, mà còn bị gạt ra ngoài kết quả AI Search.
Nhận định trên là quan điểm phân tích của Hingewise dựa trên xu hướng GEO quan sát được, không phải kết quả nghiên cứu chính thức.
Điều đáng theo dõi tiếp: Liệu các nền tảng số và doanh nghiệp công nghệ tham gia TinAI? có điều chỉnh tiêu chí phân phối nội dung theo chuẩn kiểm chứng mới này không? Nếu có, áp lực lên nhà sản xuất nội dung sẽ đến từ cả hai phía cùng lúc: người dùng lẫn thuật toán.
Nguồn: VietnamPlus, 31/7/2025