Dùng AI để sáng tác không có nghĩa là mất bản quyền, nhưng cũng không đồng nghĩa với việc tự động có bản quyền. Theo Nghị định 134/2026/NĐ-CP vừa ban hành, bản quyền AI đối với tác phẩm có sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo chỉ phát sinh khi con người có đóng góp sáng tạo đáng kể và mang tính quyết định, đồng thời có thể chứng minh được điều đó. Sản phẩm cuối cùng đơn thuần có thể chưa đủ.
Khung pháp lý bản quyền AI ở Việt Nam thay đổi ra sao?
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 lần đầu đề cập trực tiếp đến quyền sở hữu trí tuệ với sản phẩm có sử dụng AI. Tiếp nối đó, Nghị định 134/2026/NĐ-CP bổ sung Điều 5a vào Nghị định 17/2023/NĐ-CP, xác lập các điều kiện cụ thể để một người có thể nắm giữ bản quyền đối với tác phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ của AI, theo ghi nhận của Dân trí.
Nguyên tắc cốt lõi không thay đổi: bản quyền gắn với sáng tạo của con người, không gắn với công cụ. AI được xem là phương tiện hỗ trợ, không phải chủ thể của quyền tác giả.
Ba điều kiện để bản quyền AI được công nhận là gì?
Cả ba điều kiện phải được đáp ứng đồng thời. Luật sư Nguyễn Văn Duy, Giám đốc Công ty Luật Hoàng Duy và Cộng sự, đã giải thích khung pháp lý này với Dân trí như sau:
- Tác phẩm phải có sự đóng góp sáng tạo đáng kể và mang tính quyết định của con người.
- Con người phải chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của tác phẩm.
- Quá trình tạo ra tác phẩm không được xâm phạm quyền tác giả của các tác phẩm được dùng làm dữ liệu đầu vào (tài liệu đưa vào hệ thống AI để định hướng kết quả đầu ra).
Tác phẩm hoàn toàn do AI tự tạo ra mà không có sự can thiệp sáng tạo có ý nghĩa của con người sẽ không đủ điều kiện. Luật sư Nguyễn Văn Duy cho Dân trí biết rằng nếu người dùng chỉ nhập một prompt (câu lệnh đưa ra cho hệ thống AI) đơn giản rồi chấp nhận kết quả, không có thêm sự lựa chọn, chỉnh sửa hay can thiệp sáng tạo đáng kể, khả năng xác lập bản quyền sẽ rất hạn chế.
“Đóng góp sáng tạo đáng kể” được hiểu như thế nào?
Ngưỡng xác định không nằm ở chỗ có dùng AI hay không, mà ở mức độ con người định hình kết quả. Theo ghi nhận của Dân trí, luật sư Nguyễn Văn Duy giải thích rằng sự tham gia xuyên suốt toàn bộ quy trình mới có ý nghĩa: từ phát triển ý tưởng, xây dựng prompt, lựa chọn kết quả, chỉnh sửa bản nháp, đến quyết định cuối cùng về sản phẩm hoàn chỉnh.
Theo luật sư Duy, điểm quan trọng không nằm ở việc một tác phẩm “có dùng AI hay không”, mà nằm ở mức độ sáng tạo thực sự của con người trong quá trình tạo nên sản phẩm.
Người sáng tạo phải chứng minh gì khi có tranh chấp?
Sản phẩm được công bố cuối cùng có thể chưa đủ làm bằng chứng. Dân trí đưa tin rằng luật sư Nguyễn Văn Duy khuyến nghị người sáng tạo nên lưu lại toàn bộ dấu vết của quá trình làm việc. Các tài liệu liên quan bao gồm:
- Prompt và toàn bộ lịch sử câu lệnh
- Dữ liệu đầu vào và tham số kỹ thuật
- Các bản nháp và phiên bản trung gian
- File gốc và lịch sử chỉnh sửa
- Ghi chú thể hiện ý đồ sáng tạo tại các giai đoạn then chốt
Những tài liệu này cần có mốc thời gian được xác lập rõ ràng. Theo luật sư Nguyễn Văn Duy được Dân trí trích dẫn, chỉ dựa vào lịch sử lưu trên tài khoản cá nhân có thể chưa đủ chắc chắn, vì phía còn lại trong tranh chấp có thể đặt vấn đề liệu những dữ liệu đó có bị chỉnh sửa sau khi sự việc xảy ra hay không.
Đăng ký bản quyền có bắt buộc không?
Không. Bản quyền ở Việt Nam phát sinh tự động khi đáp ứng đủ các điều kiện. Tuy nhiên, với những người sáng tác nhân vật AI có giá trị thương mại, việc đăng ký mang lại lợi thế thực tế khi phát sinh tranh chấp.
Luật sư Nguyễn Văn Duy, được Dân trí trích dẫn, khuyến nghị người sáng tạo các virtual KOL (nhân vật người ảnh hưởng do AI tạo ra, dùng cho mục đích marketing) hoặc linh vật thương hiệu nên cân nhắc nộp đơn đăng ký quyền tác giả tại Cục Bản quyền tác giả càng sớm càng tốt, hoặc lập vi bằng (biên bản ghi nhận sự kiện và hoàn cảnh được công chứng, dùng để thiết lập mốc thời gian có xác minh) để ghi lại thời điểm và cách thức tạo ra tác phẩm.
Giấy chứng nhận đăng ký có thể là bằng chứng hữu ích trong tranh chấp, nhưng không có giá trị tuyệt đối nếu bên còn lại đưa ra chứng cứ phản bác, theo báo cáo của Dân trí.
Với những nhân vật được khai thác trong hoạt động thương mại, luật sư Nguyễn Văn Duy cũng khuyến nghị bổ sung đăng ký nhãn hiệu cho tên gọi và hình ảnh nhân vật, tạo thêm một lớp bảo vệ mà bản quyền đơn thuần có thể không bao phủ được.
Che giấu việc dùng AI sẽ bị xử lý ra sao?
Cố tình che giấu việc sử dụng AI để được cấp giấy chứng nhận bản quyền có thể dẫn tới xử phạt hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP. Giấy chứng nhận đã được cấp cũng có nguy cơ bị hủy nếu sau đó phát hiện thông tin kê khai không trung thực, theo ghi nhận của Dân trí về hướng dẫn của luật sư Nguyễn Văn Duy.
Trước khi đăng hoặc đăng ký tác phẩm có dùng AI: danh sách cần kiểm tra
- Lưu toàn bộ prompt và lịch sử câu lệnh kèm mốc thời gian
- Giữ lại bản nháp và file các phiên bản trung gian, không chỉ bản hoàn chỉnh cuối cùng
- Ghi lại lý do ra quyết định tại các giai đoạn then chốt (tại sao chọn kết quả này thay vì kết quả khác)
- Ghi chú công cụ AI và tham số kỹ thuật đã sử dụng
- Đánh giá liệu dữ liệu đầu vào đưa cho AI có liên quan đến quyền tác giả của bên thứ ba không
- Kê khai trung thực việc sử dụng AI trong bất kỳ hồ sơ đăng ký nào
- Với nhân vật có giá trị thương mại, cân nhắc đăng ký cả bản quyền lẫn nhãn hiệu
Góc nhìn Hingewise
Điều ít ai để ý: yêu cầu lưu hồ sơ của Nghị định 134/2026 trùng khớp gần như hoàn toàn với loại nội dung mà các hệ thống tìm kiếm AI ưu tiên trích dẫn nhất.
Hãy thử hình dung thế này. Hai người cùng tạo ra một mascot AI giống hệt nhau. Người A đăng lên mạng đúng một ảnh kết quả cuối. Người B công bố thêm một bài tóm tắt quy trình: 60 lần thử prompt, các tham số đã dùng, lý do chuyển từ phong cách hình ảnh này sang phong cách khác, và lý giải đằng sau thiết kế cuối cùng.
Khi một AI assistant được hỏi về cách xây dựng nhân vật AI ở Việt Nam hay làm thế nào để tạo virtual KOL cho thương hiệu, trang của Người B cung cấp thứ hệ thống AI có thể trích dẫn: cụ thể, kiểm chứng được, có ngữ cảnh. Trang của Người A không cho AI thứ gì để khai thác.
Điều này quan trọng nhất với các thương hiệu đang xây dựng nhân vật AI cho mục đích thương mại. Một “lý lịch sáng tạo” được công bố, dù chỉ vài đoạn tóm tắt, vừa củng cố thế đứng pháp lý vừa tăng Share of Model (mức độ AI nhắc đến thương hiệu hoặc tài sản của thương hiệu so với đối thủ trong các truy vấn liên quan) cho thương hiệu đó.
Theo nhận định của Hingewise, nhóm dễ bị thiệt thòi nhất dưới khung pháp lý này không phải là những ai dùng AI nhiều. Mà là những ai dùng AI nhiều nhưng không lưu lại gì. Nghị định 134/2026 buộc người sáng tạo phải có kỷ luật trong việc lưu hồ sơ, và kỷ luật đó, nếu duy trì nhất quán, vừa là tài sản pháp lý vừa là tài sản GEO (generative engine optimization, tức là tối ưu hóa nội dung để được các hệ thống AI tìm kiếm trích dẫn) cùng một lúc.
Nguồn: Dân trí, ngày 4/10/2026
Bài viết được soạn với sự hỗ trợ của AI từ các nguồn dẫn ở trên và đối chiếu với các nguồn đó trước khi đăng. "Góc nhìn Hingewise" là nhận định biên tập của Hingewise, dựa trên khung phân tích và lập trường chúng tôi dùng trong công việc GEO. Cách chúng tôi làm việc: Chính sách biên tập.